Demenca zakonisht lidhet me moshën e tretë, por studimet e fundit tregojnë se ajo nuk shfaqet papritur në pleqëri. Përkundrazi, disa nga faktorët që rrisin rrezikun për demencë mund të fillojnë që para lindjes, gjatë fëmijërisë ose në rininë e hershme.
Sipas ekspertëve, këto faza të hershme të jetës mund të jenë momenti më i rëndësishëm për ndërhyrje parandaluese, shumë përpara se të shfaqen dëmtimet e trurit.
Studime të mëparshme kanë identifikuar faktorë të ndryshueshëm që lidhen me demencën, por ndryshimi i tyre në moshë të avancuar shpesh vjen tepër vonë. Kjo ka shtyrë studiuesit të fokusohen te momentet më të hershme të jetës.
Një studim i vitit 2023 nga kërkues në Suedi dhe Çeki gjeti disa faktorë që lidhen me lindjen dhe që shoqërohen me një rrezik pak më të lartë për demencë më vonë në jetë. Disa prej tyre nuk janë të kontrollueshëm, si lindja binjake, por të tjerë lidhen me zgjedhje prindërore, si:
-
distanca shumë e shkurtër mes shtatzënive
-
shtatzënia pas moshës 35 vjeç
Një tjetër studim, i publikuar në fund të vitit 2024 nga Global Brain Health Institute në Irlandë, u përqendrua te të rinjtë nga 18 deri në 39 vjeç. Ekspertë nga 15 vende të botës analizuan faktorët që ndikojnë në shëndetin e trurit gjatë gjithë jetës.
Sipas neuroshkencëtares Francesca Farina, rinia e hershme është një periudhë kyçe ku ndërhyrjet mund të ulin ndjeshëm rrezikun për demencë në të ardhmen.
Çfarë e rrit rrezikun për demencë?
Studiuesit identifikuan disa kategori faktorësh:
Faktorë të lidhur me stilin e jetesës
-
konsum i tepruar i alkoolit
-
duhanpirja
-
mungesa e aktivitetit fizik
-
izolimi social
Faktorë mjedisorë
-
ndotja
-
dëmtimet e trurit
-
humbja e dëgjimit ose shikimit
-
arsimimi i ulët
Gjendje shëndetësore
-
obeziteti
-
diabeti
-
tensioni i lartë
-
kolesteroli LDL
-
depresioni
Shumë prej këtyre faktorëve janë të ndërlidhur dhe mund të zhvillohen si pasojë e mënyrës së jetesës.
Sipas studimeve afatgjata, aftësia njohëse në moshën 70 vjeç lidhet ngushtë me aftësitë mendore në moshën 11 vjeç. Kjo do të thotë se shumë persona që shfaqin vështirësi njohëse në pleqëri i kanë pasur këto dallime që në fëmijëri, dhe jo vetëm si pasojë e plakjes.
Edhe skanimet e trurit tregojnë se disa ndryshime që lidhen me demencën mund të kenë lidhje më të fortë me përvojat e hershme të jetës sesa me zakonet aktuale në moshë të rritur.
Studiuesit theksojnë se parandalimi i demencës duhet parë si një proces që zgjat gjithë jetën, jo vetëm si çështje e moshës së tretë.
Ata sugjerojnë veprime në tre nivele:
-
Individual: rritje e ndërgjegjësimit për shëndetin e trurit, edukim në shkolla dhe fushata publike
-
Komunitar: përfshirja e të rinjve në këshilla këshillimore që bashkëpunojnë me pushtetin vendor
-
Kombëtar: krijimi i një “karte për shëndetin e trurit” që orienton politikat afatgjata
Sipas sociologes Laura Booi, të rinjtë tregojnë interes të madh për shëndetin mendor dhe njohës, veçanërisht në një kohë kur diagnoza si ADHD apo autizmi diskutohen më hapur.
Ekspertët paralajmërojnë se ka edhe faktorë të tjerë që kërkojnë më shumë studim, si:
-
ushqimet ultra të përpunuara
-
përdorimi i drogave
-
koha e tepërt para ekranit
-
stresi kronik
-
ekspozimi ndaj mikroplastikës
Studimi është publikuar në revistën The Lancet: Healthy Longevity, ndërsa artikulli është bazuar në raportimin e ScienceAlert.
