Plastika është kudo, brenda trupit të njeriut, në thellësitë e oqeaneve dhe deri në zonat më të largëta të Arktikut. Një studim i ri paralajmëron se, nëse trendet aktuale të prodhimit nuk ndryshojnë, plastika mund të dyfishojë dëmet që i shkakton shëndetit njerëzor brenda dy dekadave të ardhshme.
Sipas studimit, shkaku kryesor nuk është vetëm ndotja plastike në mjedis apo mikroplastikat, por emisionet që lëshohen gjatë gjithë ciklit të jetës së plastikës, nga nxjerrja e karburanteve fosile dhe prodhimi, tek transporti, riciklimi dhe asgjësimi i mbetjeve.
Plastika, 99% e së cilës prodhohet nga karburantet fosile, është bërë pothuajse e pashmangshme. Ajo përdoret në paketime, mobilje, veshje, materiale ndërtimi, pajisje mjekësore dhe goma makinash.
Një material i rehatshëm, por shumë ndotës
Studimi është i pari që llogarit humbjen e viteve të shëndetit të njerëzve për shkak të gjithë ciklit të plastikës. Kjo përfshin gazrat serrë nga nxjerrja e naftës dhe gazit, grimcat e imëta të ajrit të lëshuara gjatë prodhimit dhe transportit, si dhe kimikatet toksike të emetuara gjatë prodhimit, riciklimit ose asgjësimit të mbetjeve.
Këta ndotës ndikojnë drejtpërdrejt në shëndet, duke shkaktuar sëmundje të frymëmarrjes dhe të zemrës, dhe indirekt përkeqësojnë shëndetin përmes ndryshimeve klimatike.
Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD) parashikon se konsumimi global i plastikës mund të afrohet trefish deri në vitin 2060. Me rritjen e prodhimit, rriten edhe emisionet dhe po ashtu barrën shëndetësore.
Për të kuptuar ndikimin, studiuesit përdorën metrikën e njohur të shëndetit publik, vitet e jetës të rregulluara sipas aftësive (DALYs). Një DALY përfaqëson një vit humbur shëndeti, qoftë për shkak të vdekjes së parakohshme, qoftë për shkak të uljes së cilësisë së jetës nga sëmundjet.
Sipas modelimit të tyre, në vitin 2016 humbeshin rreth 2.1 milion vite shëndeti globalisht për shkak të emisioneve të plastikës. Në skenarin “business as usual”, ku prodhimi, riciklimi dhe menaxhimi i mbetjeve mbeten të pandryshuara, humbjet shëndetësore do të kapnin mbi 4.5 milion vite në vitin 2040 më shumë sesa në 2016.
Edhe në skenarin më optimist, plastika do të vazhdonte të kishte një ndikim të konsiderueshëm. Me ulje të konsumit, riciklim më të madh dhe menaxhim më të mirë të mbetjeve, humbjet e viteve të shëndetit do të arrinin përsëri në 2.6 milion në vitin 2040 rreth gjysmë milioni më shumë se në 2016.
Plastika kontribuon me rreth 4.5% të emisioneve globale të gazrave serrë të shkaktuara nga njeriu. Ky është më pak se sektori i energjisë apo bujqësia, por plastika mbetet një burim i madh i grimcave ndotëse të ajrit. “Duke pasur parasysh rritjen e shpejtë të prodhimit të plastikës, ky është një problem që kërkon veprim politik urgjent,” shtoi Leal.
Studimi nuk përfshin disa rreziqe të mundshme për shëndetin, për shkak të mungesës së të dhënave globale të besueshme. Nuk janë llogaritur efektet e mundshme të mikro- dhe nanoplastikave, as dëmet nga kimikatet toksike që mund të lëshohen nga produktet plastike gjatë përdorimit të përditshëm.
Kjo do të thotë se kostot reale shëndetësore të plastikës janë shumë më të larta dhe vlerësimet e studimit janë “vetëm maja e ajsbergut”, tha Megan Deeney, bashkautore e studimit.
“Ekziston dëshmi e mjaftueshme për t’u shqetësuar seriozisht për dëmet globale që shkakton plastika në shëndetin e njerëzve,” shtoi Deeney, kërkuese në London School of Hygiene and Tropical Medicine. “Ka mjaft prova që tregojnë se duhet të veprojmë urgjentisht.”
Pse ka rëndësi reduktimi i prodhimit të plastikës
Mënyra më efektive për të reduktuar dëmet shëndetësore nga plastika është prodhimi më i ulët i plastikës së re. Kjo nuk nënkupton zëvendësimin e plastikës një për një me materiale të tjera, pasi kjo mund të krijojë probleme të reja mjedisore.
Deeney sugjeroi që vendet të reduktojnë konsumimin, të eliminojnë produktet e panevojshme dhe të kalojnë në sisteme ripërdorimi. Plastika duhet të përdoret vetëm kur nuk ka alternativa të sigurta, dhe kimikatet e rrezikshme duhet të ndalohen gjatë prodhimit.
Këto masa dhe shkëmbimi i informacionit duhet të harmonizohen ndërkombëtarisht nën një traktat global ligjërisht të detyrueshëm për plastikën, që trajton ciklin e plotë të jetës së plastikës dhe kimikatet shqetësuese që ajo përmban.
Edhe pse bisedimet e OKB-së për një traktat ndërkombëtar për plastikën u shembën vitin e kaluar për shkak të bllokimeve nga shtetet prodhuese të naftës, Deeney tha se “ka shumë që mund të bëhet nga individët, organizatat dhe qeveritë lokale dhe kombëtare për të adresuar ndotjen nga plastika.”
