Ndërsa në Shqipëri gjithnjë e më shumë profesionistë të IT-së, marketingut dixhital, dizajnit apo konsulencës punojnë për klientë ndërkombëtarë nga shtëpia, në SHBA ekonomia e freelancerëve tashmë përfaqëson një pjesë të konsiderueshme të aktivitetit ekonomik. Modeli i punës së pavarur nuk është më alternativë periferike — por një strukturë e re e tregut të punës.
Sot, rreth 29.8 milionë solopreneurë përbëjnë 82% të bizneseve të vogla në SHBA dhe kanë kontribuar me 6.8% të aktivitetit ekonomik total, ose rreth 1.7 trilionë dollarë gjatë vitit 2022. Shifrat tregojnë një realitet të ri: vetëpunësimi po institucionalizohet.
Megjithatë, rritja e interesit nuk e zbut pasigurinë. Sipas Rafael Espinal, ish-drejtor ekzekutiv i Freelancers Union, ky është një moment që do të përcaktojë formën e ardhshme të punës së pavarur. “Është gjithmonë një kohë e mirë për të qenë freelancer, por nuk është kurrë e mirë nëse nuk je i përgatitur për pasigurinë që e shoqëron,” thekson ai.
Paga fikse nuk është më sinonim i sigurisë
Për dekada, kontrata me kohë të plotë është konsideruar zgjedhja më e qëndrueshme. Por valët e pushimeve nga puna që prej vitit 2020, rritja e papunësisë në 4.3% dhe fakti që rreth 25% e të papunëve në SHBA qëndrojnë pa punë për më shumë se gjashtë muaj, po e zbehin këtë perceptim.
Rishikimi i konceptit të stabilitetit është veçanërisht i dukshëm mes të rinjve dhe punonjësve të kualifikuar. Papunësia mes meshkujve të brezit Gen Z (22–27 vjeç) është pothuajse e njëjtë me apo pa diplomë universitare, ndërsa një pjesë e konsiderueshme shprehen të zhgënjyer nga investimi në arsim të lartë.
Nëse një vend pune humbet, të ardhurat ndërpriten sapo mbaron periudha e dëmshpërblimit. Në këtë kontekst, freelancing ofron një model tjetër: diversifikim të burimeve të të ardhurave. Në vend që 40 orë në javë t’i dedikohen një punëdhënësi të vetëm, ato mund të ndahen mes disa klientëve.
Kjo nuk eliminon riskun, por e shpërndan atë.
Platforma, IA dhe ulja e barrierave të hyrjes
Freelancing është më i arritshëm se më parë. Mjetet dixhitale me kosto të ulët, bashkëpunimi në distancë dhe infrastruktura e inteligjencës artificiale kanë reduktuar ndjeshëm barrierat e hyrjes.
Sot ekzistojnë mbi 800 platforma ndërmjetësuese ku kompanitë kërkojnë talente për projekte kontraktuale. Platforma si Upwork, Toptal dhe Magnit operojnë në një treg me vlerë rreth 7.65 miliardë dollarë, i cili parashikohet të rritet me 16.6% deri në vitin 2030.
Megjithatë, ekspertët sugjerojnë që këto platforma të përdoren si kanal hyrës dhe jo si burim i vetëm pune, për shkak të komisioneve dhe kontrollit mbi marrëdhënien me klientin.
Ndërkohë, inteligjenca artificiale po krijon hapësira të reja: nga ndërtimi i sistemeve të automatizuara për PR apo marketing, te zhvillimi i mjeteve për optimizimin e shitjeve. Freelancerët, për shkak të fleksibilitetit dhe specializimit, janë në pozicion të favorshëm për të përfituar nga kjo valë teknologjike.
Nga outsourcing te partneriteti strategjik
Perceptimi i organizatave ndaj freelancerëve ka ndryshuar. Në vend që të konsiderohen thjesht për detyra rutinë, gjithnjë e më shumë profesionistë të nivelit të lartë po pozicionohen si “fractional executives” duke ofruar ekspertizë të specializuar në role drejtimi apo këshillimore.
Rreth 36% e punonjësve me kohë të plotë po e konsiderojnë punën e pavarur si opsion karriere. Organizatat raportojnë se përmes talentit të jashtëm arrijnë të përfundojnë projekte katër deri në pesë herë më shpejt dhe me kosto ndjeshëm më të ulët.
Edhe kuadri ligjor po evoluon. Në Bashkimin Europian, European Union Platform Work Directive synon të rregullojë marrëdhëniet mes platformave dhe punëtorëve, ndërsa në SHBA, California Freelance Worker Protection Act vendos standarde më të qarta kontraktore. Këto zhvillime lidhen me juridiksionet përkatëse dhe nuk aplikohen automatikisht në tregun shqiptar, i cili operon sipas kuadrit të vet ligjor.
Çfarë do të thotë kjo për Shqipërinë?
Në Shqipëri, rritja e punës në distancë dhe aksesit në tregjet ndërkombëtare ka krijuar një brez të ri profesionistësh që operojnë si kontraktorë të pavarur. Megjithatë, mungesa e një kuadri të qartë specifik për freelancing dhe niveli i informalitetit mbeten sfida.
Ekonomia e freelancerëve nuk është më një trend kalimtar. Ajo po formëson një arkitekturë të re të punës, ku stabiliteti nuk buron nga një pagë fikse, por nga aftësia për të ndërtuar portofol klientësh, për të menaxhuar riskun dhe për të operuar si biznes.
Pyetja për tregun shqiptar nuk është nëse ky model do të rritet, por sa të përgatitur janë profesionistët dhe institucionet për ta strukturuar atë në mënyrë të qëndrueshme.
