Në një intervistë për gazetën MAPO, profesori Arben Malaj ofron një bilanc kritik të zhvillimit ekonomik të Shqipërisë pas 35 vitesh tranzicion dhe ngre alarmin për kufizimet strukturore të modelit aktual të rritjes.
Pas më shumë se tri dekadash transformimi ekonomik, Shqipëria ka arritur stabilitet makroekonomik dhe ka ndërtuar një sistem financiar funksional. Por sipas Arben Malajt, ky progres është i pamjaftueshëm për të garantuar zhvillim të qëndrueshëm dhe për ta përgatitur vendin për integrim real në Bashkimin Europian.
Thelbi i problemit, sipas tij, është se rritja ekonomike e Shqipërisë mbështetet në një bazë të ngushtë sektorësh, kryesisht ndërtimi dhe turizmi, të cilët janë shumë të ndjeshëm ndaj flukseve të jashtme dhe nuk krijojnë vlerë të shtuar të qëndrueshme në ekonomi.
Modeli aktual prodhon rritje statistikore, por jo transformim strukturor. Investimet përqendrohen te pasuritë e paluajtshme dhe shërbimet sezonale, ndërsa sektorët që rrisin produktivitetin afatgjatë, teknologjia, prodhimi, bujqësia e përpunuar, mbeten të pazhvilluar.
Malaj thekson se pa diversifikim real të ekonomisë dhe pa rritje të zinxhirit të vlerës, Shqipëria rrezikon të ngecë në një rritje të ulët cilësore, që nuk përkthehet në paga më të larta, ulje të emigracionit apo rritje të mirëqenies.
Një element kyç i analizës së Malajt është lidhja midis produktivitetit dhe stabilitetit social. Rritja e pagave, sipas tij, duhet të vijë si pasojë e rritjes së produktivitetit dhe jo si rezultat i politikave afatshkurtra elektorale apo bonuseve sporadike.
Në të kundërt, ekonomia prodhon presion emigracioni, varfëri relative dhe tension social, faktorë që minojnë edhe vetë bazën e zhvillimit.
Rreziku i privilegjeve fiskale dhe deformimi i konkurrencës
Një kritikë e fortë në intervistë lidhet me politikat fiskale selektive. Statusi i “Investitorëve Strategjikë” dhe përjashtimet e shumta tatimore kanë krijuar një ekonomi me dy shpejtësi, ku disa biznese përfitojnë privilegje, ndërsa të tjerët përballen me barrë më të lartë fiskale.
Kjo, sipas Malajt, jo vetëm dëmton konkurrencën, por edhe dobëson financat publike dhe rrit nevojën për taksa të reja në të ardhmen.
Financat publike përballë tre sfidave madhore
Malaj identifikon tre presione kryesore që do të rëndojnë mbi buxhetin publik në vitet që vijnë:
-
Nevoja për rritje të shpenzimeve të mbrojtjes në një mjedis të pasigurt gjeopolitik;
-
Investimet e domosdoshme për menaxhimin e fatkeqësive natyrore dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike;
-
Rreziqet financiare nga borxhi, kursi i këmbimit dhe deficiti i skemës së sigurimeve.
Këto e bëjnë të domosdoshëm rishikimin e politikave fiskale dhe eliminimin e përjashtimeve që minojnë bazën tatimore.
Integrimi në BE nuk është vetëm proces politik
Një nga mesazhet kryesore të Malajt është se integrimi europian nuk është vetëm çështje negociatash diplomatike, por transformim institucional dhe ekonomik i brendshëm. Pa sundim ligji funksional, konkurrencë reale dhe administratë profesionale, fondet europiane nuk do të përkthehen automatikisht në zhvillim.
Mesazhi i përgjithshëm është i qartë: Shqipëria ka nevojë për një ndryshim modeli, jo thjesht për më shumë rritje, por për rritje më cilësore, më të qëndrueshme dhe më gjithëpërfshirëse.
Pa këtë ndryshim, integrimi në BE rrezikon të mbetet një projekt formal, ndërsa ekonomia të vazhdojë të prodhojë rritje pa mirëqenie.
