Ushqimi mbetet një nga shpenzimet më të mëdha për familjet europiane, duke zënë mesatarisht rreth 11.9% të buxhetit familjar në BE. Në disa vende, kjo peshë është edhe më e lartë, në Rumani, për shembull, arrin deri në 20% të shpenzimeve mujore.
Megjithatë, çmimet e ushqimeve ndryshojnë ndjeshëm nga një vend në tjetrin. Indeksi i nivelit të çmimeve të ushqimeve i Eurostat shërben si bazë krahasimi. Sipas të dhënave të Eurostat për vitin 2024, Maqedonia e Veriut është vendi me çmimet më të ulëta të ushqimeve mes 36 vendeve europiane. Maqedonia e Veriut është vend kandidat për anëtarësim në BE, me marrëveshje aktive tregtare me unionin, ndërsa Zvicra nuk është pjesë e Zonës Ekonomike Europiane dhe bashkëpunon me BE-në përmes marrëveshjeve bilaterale.
Brenda BE-së: Rumania më e lira, Luksemburgu më i shtrenjti
Brenda Bashkimit Europian, Rumania ka nivelin më të ulët të çmimeve të ushqimeve, ndërsa Luksemburgu është vendi më i shtrenjtë.
Kjo do të thotë se ushqimet janë 25.4% më të lira në Rumani dhe 25.7% më të shtrenjta në Luksemburg, krahasuar me mesataren e BE-së.
Pas Zvicrës, në krye të vendeve më të shtrenjta renditen edhe dy shtete të tjera të Shoqatës Europiane të Tregtisë së Lirë (EFTA): Islanda dhe Norvegjia.
Çmimet e ushqimeve janë gjithashtu të paktën 10% mbi mesataren e BE-së në Danimarkë, Irlandë, Francë, Austri dhe Maltë.
Ballkani dhe Europa Juglindore, më të përballueshmet
Vendet e Europës Juglindore dhe Ballkanit Perëndimor shënojnë çmimet më të ulëta të ushqimeve.
Përveç Maqedonisë së Veriut dhe Rumanisë, ushqimet janë dukshëm më të lira edhe në Turqi, Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Bullgari.
Serbia dhe Shqipëria gjithashtu rezultojnë më të lira se mesatarja e BE-së, me Shqipërinë që regjistron një indeks prej 98.7 euro.
Ndër katër ekonomitë më të mëdha të BE-së, ushqimet janë mbi mesataren në Itali dhe Gjermani, ndërsa Spanja është rreth 5.4% më e lirë se mesatarja europiane.
Sipas Ilaria Benedetti, profesoreshë e asociuar në Universitetin e Tuscias, faktorë strukturorë si kostot e prodhimit, zinxhirët e furnizimit dhe ekspozimi ndaj krizave globale ndikojnë drejtpërdrejt në këto diferenca.
Ajo thekson se ekonomitë e vogla dhe të hapura, shpesh me monedha të paqëndrueshme, kanë përjetuar rritje më të forta të çmimeve gjatë pandemisë dhe luftës Rusi–Ukrainë.
Këto diferenca janë veçanërisht të ndjeshme, pasi në shumë vende të Europës Lindore dhe Juglindore, ushqimi zë mbi 20% të shpenzimeve familjare, ndërsa në vendet me të ardhura më të larta kjo peshë është zakonisht nën 12%.
Roli i pagave, taksave dhe preferencave të konsumatorëve
Profesori Alan Matthews nga Trinity College Dublin thekson se diferencat në paga dhe të ardhura janë arsyeja kryesore pse çmimet e ushqimeve ndryshojnë.
Në vende si Danimarka apo Zvicra, pagat e larta rrisin kostot e punës në bujqësi, përpunim dhe shitje me pakicë, të cilat përkthehen në çmime më të larta për konsumatorët.
Edhe TVSH-ja mbi ushqimet luan rol të rëndësishëm, disa vende, si Irlanda, aplikojnë norma të ulëta ose zero, ndërsa në të tjera, si Danimarka, ushqimi tatohet me normën standarde.
Sipas Jeremiás Máté Balogh, profesor i asociuar në Universitetin Corvinus të Budapestit, këto diferenca kanë ndikim të drejtpërdrejtë në sigurinë ushqimore, veçanërisht kur kombinohen me nivelet e të ardhurave.
Ndërsa vendet me të ardhura të larta mund të përballojnë çmime të larta, familjet me të ardhura të ulëta në Europën Qendrore dhe Lindore përballen me një barrë shumë më të rëndë, edhe kur çmimet nominale janë më të ulëta.
Indeksi i Eurostat nuk merr parasysh të ardhurat e familjeve dhe nuk reflekton përballueshmërinë reale. Për shembull, ndonëse ushqimi është i shtrenjtë në Danimarkë, të ardhurat e larta u mundësojnë qytetarëve të blejnë më shumë produkte bazë.
