“Filozofia e të tretave, sipas babait, lidhej me punën, familjen dhe ndarjen e të mirës me të tjerët. Kjo më dha ekuilibër, çka është suksesi im”
Profesionistët dhe sipërmarrësit ambicioze kanë të përbashkët zjarrin e brendshme për sukses, që vështirë të shuhet nga shirat e jashtëm. Por, sipërmarrësit emigrantë dallojnë për një forcë që bazohet edhe në vlerat e sakrificës, dashursë për familje. Kjo i bën më rezilientë ndaj goditjeve. Ata janë trashëgimtarë të vlerave dhe jo të pasurisë financiare. Richard Lukaj është pasqyra e kësaj panorama sociale, ku ambicia për t’u rritur, por edhe tradita e fortë familjare, mundësojnë një arritje të qëndrueshmë dhe të suksesshme. Shqiptaro-Amerikani, themelues dhe në krye të Bank Street, në SHBA, e ka nisur karrierën në Wall Street.
Gjatë intervistës së zhvilluar për Vaspas, ai tregon rrugëtimin e formësuar nga puna dhe edukimi, por edhe nga këshillat mbreselënëse të babait të tij. Shpejt mësoi, se suksesi gjendet tek ekuilibri, dhe tek kontributi në shoqëri, krahas rritjes së biznesit të tij dhe dashurisë për familjen.
Lukaj ka mbi 20 vite përvojë në fushën e bankingut dhe investimeve. Ai ka inicuar e realizuar mbi 200 transaksione me një vlerë mbi100 miliardë dollarë. Si bashkëthemelues me partnerët e tij i Bank Street, ka punuar për të krijuar një platformë elitare të bankingut të investimeve, të fokusuar në sektorët e rritjes së ekonomisë globale.
Gjatë punës në Bear Stearns, kontribuoi ndjeshëm në zhvillimin e një prej platformave më të fuqishme të bankingut të investimeve në Wall Street. Edhe pse përvoja e tij është kryesisht e përqendruar në industrinë e Medias, Komunikimeve dhe Teknologjisë, ai ka gjithashtu një eksperiencë shumë të gjerë edhe në sektorë të tjerë, si Industriale, Konsumatore, Tregti me Pakicë, Energji, Hapësirë Ajrore, Financa të Specializuara, Pasuri të Paluajtshme dhe Burime Natyrore.
Pjesë e disa organizatave shqiptare ai është një ndër filantropët më të rëndësishëm në komunitetin shqiptar në Botë. Lexo intervistën:
Ju e keni themeluar dhe drejtuar Bank Street Group për më shumë se 20 vjet. Si do ta përshkruanit këtë rrugëtim dhe si e shihni atë sot krahasuar me pritshmëritë që kishit në fillim?
Rrugëtimi ynë nuk nisi me ambicie të mëdha apo me një plan të detajuar. Ai filloi me një mendje të hapur dhe me gatishmërinë për të eksploruar se si talenti dhe përvoja mund të nërlidheshingme një mjedis të ri, në një kohë kur teknologjia po e transformonte rrënjësisht Ëall Street-in.
Eksperimentuam gjerësisht. Bëmë gabime. Por, bëmë edhe shumë gjëra siç duhet. Ajo që funksionoi mirë ishte e bazuar në vlera afatgjata: ndershmëri, transparencë me klientët dhe një etikë pune pa kompromis. Teknologjia dhe të dhënat ishin të disponueshme për të gjithë, por ne i përdorëm ato në një mënyrë që na dalloi.
Me kalimin e kohës, ajo që nisi si një eksperiment u shndërrua në një grup të besueshëm individësh. Ky grup u bë një markë e lidhur me cilësinë. Rruga nuk ishte e paracaktuar, por u ndërtua gradualisht, përmes mësimeve të nxjerra, praktikave më të mira të zhvilluara dhe besimit që klientët tanë kishin fituar tek ne. Përmes këtij besimi, arritëm rezultate që rivalizojnë firmat më të mira në botë.
Duke parë pas, është e vështirë të thuhet nëse i tejkaluam pritshmëritë, sepse nuk kishte një pikë reference të qartë në fillim. Në shumë drejtime, ky ishte avantazhi ynë. Përpjekja për të hartuar një rrugë të saktë drejt së pamundurës shpesh përfundon me ngadalësim, ose akoma më keq me mosveprim. Ne nisëm me aspiratë, jo me një plan të qartë, dhe e ndërtuam planin teksa përparonim.
Isha ende mjaftueshëm i ri dhe ndoshta mjaftueshëm naiv, për të besuar se gjërat që dukeshin të pamundura mund të realizoheshin. Kisha parë kompani të kalonin nga ide në ndërmarrje që drejtojnë botën. Këto përvoja më formësuan besimin se Davidi mund ta mposhtë Goliathin. Ky besim, i kombinuar me këmbënguljen, rininë dhe aftësinë për të frymëzuar të tjerët të merrnin rreziqe përkrah meje, kontribuoi më së shumti në suksesin tonë.
Sot bota po përjeton ndryshime të shpejta teknologjike. Si operon një bankë investimesh në këtë mjedis?
Përgjigjia e shkurtër është se ndoshta janë të treja: udhëheqja, ndjekja dhe ecja paralelisht me teknologjinë, në varësi të kontekstit.
Si firmë, ne jemi shumë të përqendruar në fuqizimin përmes teknologjisë, çka do të thotë se shpesh jemi adoptues të hershëm. Në të njëjtën kohë, duke qenë se punojmë me një gamë të gjerë teknologjish, i kuptojmë mirë rreziqet dhe kufizimet që i shoqërojnë ato.
Si lider, kam përgjegjësinë të kuptoj se çfarë do të thotë realisht një teknologji e re për kompaninë tonë, përfshirë sigurinë e informacionit, efikasitetin, impaktin ekonomik dhe aftësinë për ta kthyer të dhënën në njohuri.
Në thelb, investimi bankar mbetet një biznes njerëzor. Teknologjia nuk zëvendëson gjykimin apo marrëdhëniet, por i fuqizon ato.
E njëjta disiplinë zbatohet edhe sot, teksa hyjmë në epokën e inteligjencës artificiale.
U bëtë sipërmarrës pas rreth 12 vitesh në Wall Street. Çfarë ju formësoi më shumë atje, suksesi apo dështimi? A mund të ndani një pengesë që ju transformoi?
Ishin të dyja, por jo në një mënyrë të thjeshtë apo lineare. Suksesi më dha aftësi, përvojë dhe vetëbesim. Megjithatë, momentet që më formësuan më shumë ishin periudhat e pasigurisë, kur qartësia dhe drejtimi nuk ishin të dukshme.
Kur u largova nga Wall Street, kisha përvojë dhe reputacion profesional, por emocionalisht ishte gjithashtu një ripozicionim rrënjësor. Nuk u nisa për të krijuar një firmë me një plan të plotë të formësuar. I dhashë vetes hapësirë për të menduar, për t’u riorientuar dhe për të qëndruar aktiv profesionalisht ndërsa kuptoja se si duhej të dukej kapitulli i ardhshëm.
Fillova të anëtarësohem në borde, të investoja, të këshilloja kompani dhe të ndihmoja biznese që po luftonin ose sapo kishin nisur. Disa prej këtyre angazhimeve nuk ishin fitimprurëse. Qëllimi kryesor ishte të qëndroja i angazhuar dhe të kisha një qëllim. Me kalimin e kohës, klientët filluan të më kontaktonin sërish dhe transaksionet nisën të vinin, duke krijuar vrull të vërtetë dhe duke i dhënë formë asaj që më vonë do të bëhej një kompani konkuruese në treg.
Ajo periudhë më mësoi diçka të rëndësishme. Tranzicionet nuk janë gjithmonë shkëputje të pastra. Ndonjëherë përparimi vjen nga të qëndruarit në lëvizje derisa mundësia të paraqitet. Wall Street më mësoi disiplinë dhe ekzekutim. Ajo periudhë e pasigurt më mësoi qëndrueshmëri, durim dhe gatishmërinë për të ndërtuar edhe pse rruga nuk ishte detyrimisht e qartë. Të dyja ishin thelbësore në formësimin tim si sipërmarrës.
A keni pasur ndonjëherë një moment kur keni menduar se, nëse do të dështonit atë ditë, jeta juaj do të kishte marrë një drejtim krejtësisht tjetër?
Ne veprojmë në një profesion ku rreziqet janë jashtëzakonisht të larta. Çdo vendim ka peshë dhe ekziston gjithmonë vetëdija se një gabim serioz mund të ndryshojë rrënjësisht karrierën tënde. Ky realitet krijon presion, por njëkohësisht forcon disiplinën dhe përgjegjshmërinë.
Ka pasur momente që realisht mund ta kishin përcaktuar jetën time. Më kujtohet kur isha 27 vjeç dhe bindja kompaninë ku punoja të angazhohej në një investim disa miliona dollarë, pothuajse tërësisht mbi bazën e analizës dhe gjykimit tim. Ai vendim nuk vuri në rrezik vetëm reputacionin tim. Ai më ngarkoi me përgjegjësi ndaj kolegëve, klientëve dhe vetë kompanisë, në një kohë kur kishte shumë pak hapësirë për gabime. Nëse ai transaksion do të kishte dështuar, nuk do të kishte rëndësi sa marrëveshje të suksesshme do të vinin më pas. Do të isha kujtuar për atë moment.
Në nivel personal, pati gjithashtu periudha sfidash të thella që më detyruan të reflektoj dhe të rritem. Jeta nuk ofron një manual për çdo situatë, dhe ka momente kur vendimet e marra me qëllime të mira nuk prodhojnë rezultatet që pret. Këto përvoja testojnë gjykimin dhe qëndrueshmërinë.
Ajo që mësova është se koha dhe perspektiva kanë rëndësi. Me kalimin e kohës nga momentet e vështira, je në gjendje t’i shohësh ato më qartë, të kuptosh çfarë ke mësuar prej tyre dhe t’i vendosësh në kontekstin e duhur, pa i lejuar të të përcaktojnë. Këmbëngulja nuk ka të bëjë me injorimin e pengesave. Ajo ka të bëjë me përthithjen e mësimeve të tyre, rikalibrimin e drejtimit dhe vazhdimin përpara me më shumë qartësi dhe përulësi.
Ndërsa karrierat zhvillohen gradualisht, suksesi mund të mos duket befasues. A keni ndier ndonjëherë se kishit mbërritur mes lojtarëve të mëdhenj?
Sipas përvojës sime, ideja e “arritjes” është disi gënjyese. Në fillimet e karrierës sime, besoja se do të kishte një moment kur më në fund ia ke dalë, kur ndjen se ke kaluar në një nivel tjetër. Ajo që mësova me kalimin e kohës është se njerëzit vërtet të suksesshëm janë, në thelb, të njëjtët njerëz që ishin edhe kur kishin shumë pak.
Rreth mesit të të njëzetave, u përqëndrova më pak në të provuarit e vetes dhe më shumë në të kuptuarit se çfarë lloj profesionisti doja të isha. Rrethet ndryshojnë, shkalla e sfidave ndryshon, por vlerat themelore priren të mbeten të njëjta. Nëpër gjeografi, kultura dhe tregje të ndryshme, njerëzit në thelb vlerësojnë ndershmërinë, kompetencën dhe besueshmërinë.
Suksesi, ashtu siç e kuptova unë, nuk është një destinacion. Shumë njerëz e barazojnë atë me pasurinë, por kam njohur individë jashtëzakonisht të pasur që nuk ishin të suksesshëm si qenie njerëzore. Suksesi i vërtetë është të jesh në paqe me veten, të jesh i qete me të kaluarën dhe të krijosh vlerë pa komprometuar integritetin tënd apo pa dëmtuar të tjerët.
Cili ishte vendimi profesional më i vështirë që keni marrë ndonjëherë dhe çfarë mësuat prej tij?
Vendimi profesional më i vështirë dhe më vendimtar që kam marrë ndonjëherë ishte zgjedhja e partnerit tim të biznesit.
Kur ndërton diçka nga e para, veçanërisht në një biznes aq kërkues sa ai i kosultimit per investime bankare, zgjedhja e partnerit bëhet thelbësore. Një partner nuk është thjesht dikush me të cilin ndan përfitimet ekonomike. Ai ndikon në mënyrën se si merren vendimet, si vlerësohet rreziku, si trajtohen njerëzit dhe si reagon kompania kur është nën presion.
Në atë kohë, kompania kishte filluar to operonte ne manyre të rregullt dhe po rritej me vrull, gjë që e bëri vendimin e zjedhjes së një partneri akoma më të vështirë. Sjellja e një partneri kërkonte që të ishe i qëllimshëm për të ardhmen e biznesit. Kjo nënkuptonte heqjen dorë nga një pjesë e kontrollit dhe pranimin se jo çdo vendim do të merrej saktësisht ashtu siç do ta merrja unë.
Ajo që e bëri këtë një vendim të duhur ishte sfida që krijon partneriteti. Një partner i fortë vë në pikëpyetje supozimet, kundërshton kur është e nevojshme dhe të detyron të mendosh më me kujdes përpara se të veprosh. Me kalimin e kohës, kjo dinamikë e forcoi firmën dhe përmirësoi cilësinë e vendimeve. Ajo e bëri gjithashtu rrugëtimin e kompanisë më të qëndrueshëm, sepse ndërtimi i diçkaje kuptimplote për dekada nuk është diçka që duhet bërë vetëm.
Mësimi për mua ishte i qartë. Aftësia dhe përpjekja kanë rëndësi, por përputhja, besimi dhe vlerat e përbashkëta kanë më shumë rëndësi. Zgjedhja e partnerit të duhur nuk e bën gjithmonë më të lehtë punën e përditshme, por e bën rezultatin afatgjatë shumë më të fortë.
Nëse do të duhej ta përkufizonit filozofinë tuaj të punës me një fjalë, cila do të ishte ajo?
Besim.
Me kalimin e kohës, kam filluar ta shoh besimin si themelin e çdo marrëdhënieje profesionale kuptimplote. Ai nuk krijohet nga një veprim apo sukses i vetëm, por ndërtohet në heshtje përmes qëndrueshmërisë, transparencës dhe mbajtjes së fjalës gjatë shumë viteve.
Besimi kërkon kohë për t’u fituar dhe kujdes për t’u ruajtur, dhe mund të dëmtohet shpejt nga kompromiset. Ky realitet imponon disiplinë. Ai formon mënyrën se si merr vendime, si komunikon dhe si sillesh kur rrethanat janë të vështira.
Besimi është ajo që i lejon marrëdhëniet të zgjasin, veçanërisht në momente pasigurie. Është gjithashtu ai që i jep punës tënde kuptim përtej çdo transaksioni. Ky besim ka udhëhequr mënyrën se si i jam qasur karrierës sime që në fillim dhe vazhdon të drejtojë zgjedhjet që bëj edhe sot.
Filozofia juaj rreth jetës dhe ndikimit ka evoluar. Çfarë e formësoi këtë evolucion?
Filozofia ime evoluoi gradualisht dhe, në shumë aspekte, më riktheu aty ku kisha nisur.
U rrita me vlera të forta familjare dhe me dëshirën për të qenë një njeri i mirë. Në të njëzetat e mia, u përqendrova shumë te suksesi profesional, duke besuar se arritjet do të çonin natyrshëm në permbushje profesionale edhe personale. Me përparimin e karrierës, kuptova se ndonëse zhvillimi profesional mund të jetë kuptimplotë, ai nuk krijon, i vetëm, ekuilibër apo ndjenjë të plotësisë.
Një bisedë me babanë tim ishte veçanërisht vendimtare dhe më ka shoqëruar për vite me radhë. Ai më tha se po bëhesha tepër i përqendruar ngushtë te jeta profesionale dhe se duhej të kisha kujdes të mos ngatërroja arritjen me përmbushjen personale. Ai tha se, kur njerëzit shikojnë pas në jetë, rrallëherë kujtojnë tituj, marrëveshje apo të ardhura. Ata kujtojnë se si i ke bërë të ndihen dhe nëse ke qenë aty për njerëzit që kishin rëndësi.
Ai përshkroi atë që e quajti filozofia e të tretave. Një pjesë e jetës është profesionale dhe ka rëndësi sepse jep strukturë, qëllim dhe aftësinë për të krijuar. Një pjesë tjetër është familja, e cila, sipas tij, duhet të vijë e para sepse ofron stabilitet, perspektivë dhe vazhdimësi në çdo fazë të jetës. E treta është të ndash të mirën që ke arritur në mënyrë që t’u shërbesh të tjerëve dhe ndihmojnë në krijimin e rrugëve për ata që vijnë pas.
Ajo që më la më shumë mbresa ishte theksi i tij te ekuilibri. Ai paralajmëroi se edhe gjërat e mira mund të bëhen shkatërruese. Një jetë kuptimplote, shpjegoi ai, nuk ka të bëjë me shkëlqimin në një dimension të vetëm, por me gjetjen e ekuilibrit mes tyre.
Ajo bisedë ndryshoi mënyrën se si e matja suksesin. Përmbushja, mësova unë, vjen nga ruajtja e atij ekuilibri. Që atëherë jam përpjekur të jetoj me këtë vetëdije, dhe ajo ka formuar mënyrën se si mendoj për përgjegjësinë dhe se sa e rëndësishme është të jetosh një jetë të balancuar.
Cila është këshilla më e vlefshme që keni marrë nga prindërit tuaj?
Këshilla më e vlefshme që mora nga prindërit e mi nuk ishte një udhëzim i vetëm, por një mënyrë jetese që ata e demonstruan vazhdimisht. Familja vinte e para. Njerëzit trajtoheshin me dinjitet. Ndershmëria kishte rëndësi në punë dhe kthimi i së mirës ishte thjesht pjesë e përgjegjësisë, jo një përjashtim.
Në atë kohë, këto mësime dukeshin të thjeshta, madje të vetëkuptueshme. Me përvojën, kuptova se sa të rralla dhe të fuqishme janë në të vërtetë. Në momente pasigurie ose presioni, këto parime ofruan një kornizë të qëndrueshme për marrjen e vendimeve. Ato më udhëzuan drejt integritetit afatgjatë, jo fitimit afatshkurtër, dhe më kujtuan se mënyra se si sillesh ka po aq rëndësi sa ajo që arrin.
Financa shpesh perceptohet si e pamëshirshme. Si e ruajtët integritetin tuaj?
Sektori i Finances shpesh mbart një reputacion “negativ” që është krijuar nga dështimet e saj më të dukshme, dhe jo nga realiteti më i qëndrueshëm i mënyrës se si operojnë shumica e profesionistëve seriozë. Në praktikë, pjesa më e madhe e punës ndërtohet mbi marrëdhënie afatgjata. Ky mjedis funksionon vetëm kur njerëzit i besojnë njëri-tjetrit.
Që herët, u bëra i vetëdijshëm se çdo karrierë zhvillohet, jo vetëm nga mundësitë që ndjek, por edhe nga ato që refuzon. Me kalimin e kohës, mësova t’i kushtoj vëmendje të veçantë karakterit të njerëzve që mund të ishin partnerë apo klientë te kompanisë tone apo edhe kulturës që e rrethon ata.
Ka pasur momente kur zgjedhja për të mos marrë pjesë në mundësi bizinesi të caktuar. Ndonjëherë kjo do të thoshte të refuzoja transaksione që dukeshin tërheqëse, por që vinin me pritshmëri ose praktika që nuk përputheshin me mënyrën se si doja të punoja.
Në afatgjatë, megjithatë, këto vendime krijuan diçka shumë më të vlefshme. Ato më lejuan të ndërtoja marrëdhënie me njerëz dhe institucione ku integriteti nuk ishte diçka për të cilën duhej të negocioje ose ta mbroje, por diçka faktike. Të punuarit në këto mjedise e bëri punën më të qëndrueshme, partneritetet më të forta dhe rezultatet më kuptimplota.
Ruajtja e integritetit ka të bëjë me një seri vendimesh të qeta, të marra në mënyrë të qëndrueshme me kalimin e kohës.
Cila ishte sfida më e madhe emocionale e rrugëtimit tuaj si fëmijë emigrant?
Një nga sfidat më të mëdha emocionale të rritjes si emigrant ishte ndjenja e vazhdueshme se ishe paksa shpejt, për t’u përzier dhe për të provuar se e meriton vendin ku ndodhesh.
Si fëmijë dhe I vogël, kjo ndjenjë dallimi shpesh përkthehej në punë më të madhe, vëzhgim më të kujdesshëm dhe vetëdyshim më të theksuar sesa tek të tjerët. Ndërsa mund të jetë motivuese, ajo mund të krijojë gjithashtu një lloj pasigurie që të shoqëron më gjatë sesa e kupton.
Me kalimin e viteve, kjo ndjenjë filloi të ndryshojë. Kuptova se përkatësia nuk vjen nga njohja, miratimi apo statusi, por nga kontributi. Kur e njeh vlerën që sjell dhe i lejon vetes të marrësh përgjegjësinë për vendin tënd, vetëbesimi fillon të vendoset natyrshëm. Ky botëkuptim ishte një pikë kthese e rëndësishme për mua dhe vazhdon të formojë mënyrën se si e shoh veten, emigrantët e tjerë dhe idenë e përkatësisë në përgjithësi.
Çfarë mesazhi keni për të rinjtë që përballen sot me konkurrencë globale?
Është e lehtë për të rinjtë sot të ndihen të mbingarkuar në një botë që fton vazhdimisht krahasime dhe gjykime të shpejta mbi suksesin. Rrjetet sociale dhe shpejtësia e shpërndarjes së informacionit mund të krijojnë iluzionin se të tjerët i kanë kuptuar gjërat herët. Këshilla ime është të përqendroheni më pak në të pasurit gjithçka të planifikuar dhe më shumë në nisjen e rrugëtimit.
Jini kureshtarë dhe qëndroni të hapur ndaj të mësuarit. Qasuni punës suaj me kujdes, integritet dhe gatishmëri për t’u përmirësuar. Shumica e rrugëtimeve nuk shpalosen menjëherë. Ato zhvillohen gradualisht, shpesh përmes përvojave dhe marrëdhënieve që nuk mund t’i kishit parashikuar në fillim.
Në vend që ta matni veten kundrejt të tjerëve, përqendrohuni në ndërtimin e përvojës, zhvillimin e karakterit dhe krijimin e vlerës kudo që ndodheni. Këto zakone mund të mos sjellin vlerësim të menjëhershëm, por ato grumbullohen në heshtje me kalimin e kohës. Në 3afatgjatë, priren të jenë shumë më të qëndrueshme dhe shumë më shpërblyese.
